TỨ QUÂN TỬ THANG là bài thuốc có nguồn gốc từ Hoà tễ cục phương, 四君子汤 Pinyin: Sì Jūn Zǐ Tāng, Tiếng Anh Four Gentlemen Decoction, Cách dịch học thuật thường dùng: Si Jun Zi Tang

Thành phần

Thay nhân sâm bằng đảng sâm cho giá thành phù hợp và rẻ hơn

Cách dùng: tán bột làm viên, mỗi lần uống 8 – 12g. Có thể dùng thang sắc uống.

Tán bột, mỗi lần dùng 4g, sắc với một chén nước còn 7 phân, uống. Cách dùng gần đây:  thái thành phiến sắc uống, hoặc làm thành thuốc hoàn, uống mỗi lần 8-12g.

Công dụng: Bổ khí, kiện tỳ.

Chủ trị: Chữa chứng tỳ vị khí hư, vận hóa kém gây sắc mặt trắng bệch, nói nhỏ, ăn kém, ỉa phân nát, tay chân mỏi mệt, mạch tế hoãn.

Chứng trạng chính : Diện sắc nuy bạch, khí đoản phạp lực, thực thiếu, thiệt đạm đài bạc, mạch Hư Nhược (Sắc mặt trắng úa, hơi thở ngắn, mệt mỏi, ăn ít, lưỡi nhạt, rêu lưỡi trắng mỏng, mạch Hư Nhược).

Nguyên nhân gây bệnh 病机要点 纳运 Tỳ Vị khí hư, nạp vận vô quyền, khí huyết phạp nguyên

Phân tích phương thuốc: Trong phương này Nhân sâm là quân, cam, ôn, đại bổ nguyên khí, kiện tỳ nuôi vị. Bạch truật là thần, khổ ôn kiện tỳ táo thấp. Tá là Phục linh cam đạm, thẩm thấp kiện tỳ. Phối hợp Phục linh, Bạch truật thì công năng kiện tỳ trừ thấp càng mạnh, sự vận hoá càng tăng. Sứ là Cam thảo, cam, ôn điều trung. Toàn bài phối ngũ có công năng ích khí kiện tỳ. 

Gia giảm: Bài Dĩ công tán do bài Tứ quân gia thêm Trần bì chữa chứng tỳ vị hư kiêm khí trệ gặp ở trẻ em tiêu hóa kém, nôn mửa, ăn kém, ỉa chảy.

• Bài Lục quân tử thang do bài Tứ quân gia thêm Trần bì, Bán hạ chữa các chứng nôn mửa do thai nghén.
• Tỳ vị khí hư kiêm đàm thấp gây viêm phế quản mạn tính, ho, đờm nhiều, đờm lỏng loãng thường gia thêm các vị thuốc trừ đàm chỉ khái như: Tử uyển, Khoản đông hoa.
• Nếu có huyết hư gia thêm Thục địa, Đương quy; nếu có dương hư gia thêm Phụ tử, Can khương.
• Nếu khí hư không có sức gia Thăng ma, Sài hồ.

Ứng dụng phù hợp với cácc tình trạng viêm dạ dày cấp, mạn tính; viêm hang vị, loét dạ dày, loét hành tá tràng, suy giảm chức năng dạ dày ruột, băng huyết, rong kinh, viêm gan mạn tính, khí hư.

Giải thích: Nhân sâm bổ khí; Bạch truật kiện Tỷ vận thấp, phối hợp với nhau là thành phần chủ yếu: Phục linh thấm thấp, giúp Bạch truật kiên Tỳ vẫn thấp: Cam thảo cam bình, giúp Nhân sâm ích khí hoà trung. Tác dụng của toàn bài, bổ khí mà không trệ thấp, thúc đẩy cơ năng vận hoá của Tỳ Vị, khiến ăn uống tăng lên, có lợi cho việc khôi phục sức khoẻ. 4 vị thuốc mà bài thuốc chọn, tính bình hoà, có thể dùng lâu dài mà không gây tác dụng xấu, vì vậy, được gọi là "Tử quân tử thang'.

Tác dụng của Tứ quân tử thang hiện nay hay dùng

Trị đau dạ dày mạn: Dùng bài này gia giảm, trị 123 ca. Đã qua kiểm tra Xquang, có 86 ca viêm dạ dày mạn, 13 ca loét tá tràng, 24 ca viêm và loét dạ dày. Kết quả: Khỏi 49, đỡ 65, không khỏi 9 (An Huy trung y học viện học báo 1, 1987).

Trị trẻ nhỏ bị tiêu chảy (Anh ấu nhi phúc tả): Dùng bài này gia giảm, trị 150 ca, khỏi 144, không khỏi 6, trong đó có 10 ca mất nước nặng, phải kết hợp truyền dịch bù nước (Vân Nam trung y học viện học báo 1, 1978).

Trị có thai bị nôn mửa: Dùng bài này thêm Trúc nhự, Tô ngạnh, trị 93 ca. Trong đó, đã có thai 67 ca, vừa mới thụ thai 26 ca. tất cả đều khỏi. Thời gian uống thuốc ít nhất là 2 ngày, nhiều nhất 14 ngày (Thượng Hải trung y dược tạp chí 7, 1959).

Dùng bài này gia giảm, trị 52 ca. Tất cả đều khỏi. Uống thuốc ít nhất là 1 ngày, nhiều nhất là 5 ngày (Trung hoa phụ sản khoa tạp chí 1, 1960).

Trị da xạm đen (bì phu hắc bệnh biến): Dùng bài này gia giảm, trị người bệnh bị đã 3 năm, da vùng ngực, bụng, tay chân, lưng đều có nhiều mảng màu đen, tinh thần uể oải, đờ đẫn. Kết quả: Sau khi uống 20 thang, da bớt xạm đen, uống liên tục 60 thang, màu da cơ bản đã gần hết đen, uống thêm 30 thang nữa, khỏi bệnh (Giang Tô trung y 1, 1961).

Trị đái hạ: Dùng bài này gia giảm, trị bệnh nhân đã bị 3 năm, đái hạ ra nhiều, mùi hôi, có khi màu trắng, có lúc màu vàng. Kết quả: Uống 2 thang, bớt đái hạ, uống tiếp 6 thang, khỏi bệnh. Theo dõi hơn 4 năm, không thấy tái phát (Tứ Xuyên trung y 3, 1987).

Trị mạn kinh phong: Dùng bài này gia giảm, trị cháu bé hơn 18 tháng tuổi bị phát co giật 2 tháng. Lúc phát, tay chân co lại như chân gà, mắt trợn ngược, da mặt xanh, bất tỉnh. Kết quả: Sau khi uống 2 thang, hết co giật, uống thêm 7 thang, khỏi bệnh. Theo dõi hơn nửa năm, không thấy tái phát (Hồ Nam trung y học viện học báo 4, 1989).

Tham khảo:
☞ Trương Lộ Ngọc nói: “Khí hư, lấy vị ngọt để bổ”. Sâm, Truật, Linh, Cam thảo ngọt, ôn, ích Vị, lại có tác dụng kiện vận, có tính trung hoà cho nên gọi là quân tử. Cơ thể người ta lấy Vị khí làm gốc, Vị khí mạnh thì ngũ tạng cũng khoẻ, Vị khí tổn thương thì trăm bệnh nổi dậy. Cho nên hỗ bệnh lâu ngày, các thuốc không khỏi, chỉ có hai con đường là ích Vị và bổ Thận, cho nên dùng 'Tứ quân tử' tuỳ chứng gia giảm (Danh y phương luận).

➤ Bài này là bài thuốc kiện Tỳ dưỡng Vị và cam ôn ích khí. Tỳ Vị là gốc của hậu thiên, là nguồn của khí huyết Vinh Vệ cho nên bổ khí cần phải trị Tỳ Vị trước. Ngô Côn nói: "Nhìn thấy sắc mặt trắng nhợt biết được là khi hư vậy, tiếng nói nhỏ nhẹ thì nghe mà biết được khí hư, tay chân yếu sức thì hỏi mà biết được khí hư, mạch Hư Nhược thì bắt mạch mà biết được khí hư, như thế thì nên bổ khí" (Thượng Hải – Phương tễ học).

Tham khảo tài liệu

1. Sách dược lý dược cổ truyền đại học dược Hà Nội
2. Sách Bệnh Học Và Điều Trị Nội Khoa (Kết Hợp Đông Tây Y) Chủ biên: PGS. TS. Nguyễn Thị Bay
3. Phương tễ học và sách y học cổ truyền đại học y Hà Nội
4. Phương tễ học - Lương y Hoàng Duy Tân
5. Dược điển Việt Nam V và dược điển Trung Quốc
6. Các tài liệu nghiên cứu khoa học khác