Tham khảo công dụng, tác dụng của hương phụ theo y học cổ truyên

Hương phụ (Củ gấu) là thân rễ đã loại bỏ rễ con và lông, phơi hay sấy khô của cây Hương phụ vườn (Cyperus rotundus L.,) hoặc cây Hương phụ biển (C. stoloniferus Retz.,) họ Cói (Cyperaceae).

Hương phụ kết hợp với sài hồ có mặt trong khá nhiều bài thảo dược

Những bài thảo mộc có mặt 

Thân thống trục ứ thang cho người bị chấn thương

Huyết phủ trục ứ thang

Tính vị, quy kinh

Vị cay, hơi đắng, tính ấm. Qui kinh can.

Công năng, chủ trị

a) Công năng: điều khí, khai uất, điều hòa kinh nguyệt, giảm đau.

b) Chủ trị: kinh nguyệt không đều, vô kinh, bế kinh, tiêu thực, giảm đau vùng ngực sườn, đau thượng vị, hạ vị.

Cách dùng

Dùng 6 - 12 g/ngày phối hợp với các vị thảo mộc khác.

Kiêng kỵ: Không dùng cho trường hợp chứng âm hư và huyết nhiệt.

Phương pháp chế biến

a) Phương pháp chế biến Hương phụ phiến hoặc mảnh nhỏ

Hương phụ rửa sạch, loại bỏ tạp chất, ủ một đêm cho mềm, thái lát hoặc đập nhỏ. Sấy khô. Lấy ra, để nguội, đóng gói.

b) Phương pháp chế biến Hương phụ tứ chế

Công thức chế biến 1,0 kg Hương phụ tứ chế(*):

Chia hương phụ thành 4 phần đều nhau, mỗi phần 250 g, từng phần sẽ được tẩm riêng với mỗi loại phụ liệu trên. Để một đêm, sau đó sao vàng đến khi có mùi thơm là được (riêng phần tẩm với rượu tiến hành vi sao). Trộn đều 4 phần hương phụ đã chế được Hương phụ tứ chế.
hương phụ chế phải sao vàng có mùi thơm

 Đặc điểm cảm quan 

Hương phụ là những mảnh nhỏ hoặc lát mỏng, bên ngoài vỏ có màu nâu hoặc nâu sẫm, mặt lát có màu nâu nhạt hơi hồng. Mùi thơm, có vị cay, hơi đắng ngọt.

Tham khảo công dụng, tác dụng của Hương phụ theo y học hiên đại

Hương phụ (香附 Pinyin: Xiāng fù) Là thân rễ đã loại bỏ rễ con và lông, phơi hay sấy khô của cây hương phụ vườn Cyperus rotundus L., hoặc cây hương phụ biển Cyperus stoloniferus Retz., họ Cói (Cyperaceae). Thành phần hoạt chất là tinh dầu, trong đó có cyperen I, II, cypero, isocyperol, limonen... Ngoài ra còn triterpenoid, flavonoid và alcaloid.

Hương phụ có vị cay, hơi đắng, ngọt, tính bình, quy kinh can, tỳ, tam tiêu, có công năng hành khí giải uất, điều kinh chỉ thống. Chủ trị can khí uất trệ, ngực sườn, bụng đầy chướng, thực tích không tiêu, sán khí phúc thống, u sưng tuyến vú (viêm tắc tuyến sữa), kinh nguyệt không đều, bế kinh thống kinh. 

Hương phụ tứ chế có các tác dụng gì:

Tác dụng trên tử cung: tác dụng giãn cơ, giảm trương lực, giảm co thắt tử cung chó, mèo, thỏ, chuột lang cô lập đã mang thai hoặc chưa mang thai.

Tác dụng kiểu estrogen: tinh dầu hương phụ có tác dụng kiểu estrogen trên chuột cống trắng đã bị cắt bỏ buồng trứng. Tiêm dưới da hoặc đưa thuốc đường âm đạo đều có tác dụng thúc đẩy sừng hoá các tế bào biểu mô âm đạo, trong đó cyperen có tác dụng mạnh nhất. Tinh dầu hương phụ có hoạt tính kiểu estrogen nhẹ, trên phụ nữ bị đau đầu thời kỳ hành kinh có hiệu quả tốt.

Tác dụng trên cơ trơn đường tiêu hoá và khí quản: cấn chiết ethanol có tác dụng giãn cơ trơn ruột thỏ, cao chiết aceton đối kháng acetylcholin, gây thắt cơ trơn ruột thỏ, đối kháng với histamin gây co thắt cơ trơn khí quản chuột lang.

Lợi mật: dịch chiết nước hương phụ đưa vào hành tá tràng chuột cống trắng bình thường có tác dụng lợi mật mạnh, làm tăng tiết dịch mật, tăng lưu lượng mật. Đồng thời có tác dụng bảo vệ tế bào chức năng gan trên mô hình gây độc gan bằng CCl4.

Giảm đau, chống viêm: cắn chiết ethanol tiêm dưới da làm tăng rõ rệt ngưỡng đau của chuột nhắt trắng. Thành phần a-cyperon trong hương phụ ức chế sinh tổng hợp prostaglandin mạnh, là một trong những thành phần có hoạt tính giảm đau. Cắn chiết ethanol tiêm dưới da có tác dụng chống viêm cấp trên mô hình phù chân do carrageenan và formaldehyd gây ra rõ rệt.

Hạ sốt: cắn chiết ethanol hương phụ có tác dụng hạ sốt trên mô hình chuột cống trắng gây sốt thực nghiệm bằng nấm men. Tiêm phúc mạc tinh dầu hương phụ làm hạ thân nhiệt chuột cống trắng bình thường.

Tóm lại, 

công năng hành khí giải uất của hương phụ có liên quan đến các tác dụng giãn cơ trơn nội tạng, tăng bài tiết mật, giảm đau..., đây là cơ sở áp dụng trong điều trị các chứng ngực bụng đầy chướng, thực tích không tiêu... 

Công năng điều kinh chỉ thống có liên quan đến tác dụng co tử cung, kháng viêm giảm đau và tác dụng kiểu estrogen. 

Hiện nay thường dùng điều trị kinh nguyệt không đều, thống kinh, viêm dạ dày, viêm loét dạ dày ruột (đau quặn). Các thành phần chính của cyperen, cyperol và limonen. 50
Độc tính và phản ứng bất lợi: dịch chiết ethanol, tỉnh dầu tiêm phúc mạc có LD50 lần lượt là 1,5 g/kg TT và 0,297 mL/kg TT trên chuột nhắt trắng.