Ngạch mễ nghĩa là hạt gạo nếp tròn

Cách dùng: Sắc đến khi gạo chín (còn 300ml) là được, chắt thuốc chia 3 lần uống lúc còn ấm.

Công dụng: Thanh nhiệt sinh tân.

Chủ trị: Nhiệt ở phần khí của dương minh thịnh: Người rất nóng, mặt đỏ, phiền khát, uống nhiều, ra mồ hôi, sợ nóng, mạch hồng đại hoặc mạch hoạt sác.

Phân tích phương thuốc: Thạch cao (tân, cam, đại hàn) để thanh nhiệt ở phần khí của dương minh là quân. Tri mẫu để giúp Thạch cao thanh nhiệt ở phế vị và để tư âm là thần. Cam thảo, Ngạch mễ để ích vị, bảo vệ tân và phòng thuốc đại hàn có thể làm tổn thương trung tiêu là tá, sứ.

Gia giảm:

• Nếu mồ hôi nhiều và mạch đại vô lực tức là có cả khí và tân dịch cùng bị thương thì thêm Nhân sâm 12g hoặc đảng sâm để ích khí có tên là Bạch hổ gia Nhân sâm thang có tác dụng thanh nhiệt ích khí, sinh tân.
• Nếu là thấp ôn, có ngực bĩ rêu lưỡi trắng thêm Thương truật 9g để táo thấp gọi là Bạch hổ gia Thương truật thang có tác dụng trừ thấp. Ngày nay dùng để chữa phong thấp nhiệt tý.
• Nếu có khớp đau sưng thì gia Quế chi 6g để thông lạc hoà dinh gọi là Bạch hổ gia Quế chi thang có tác dụng thanh nhiệt, thông lạc, hoà dinh để chữa phong thấp nhiệt tý.

Ứng dụng l.s: Ngày nay thường dùng để điều trị viêm gan B dịch tễ, sốt xuất huyết dịch, viêm màng não tuỷ dịch tễ, sởi, viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết, đái tháo đường.

Tham khảo công dụng, tác dụng của bạch hổ thang theo y học hiện đại

Bạch hổ thang 白虎汤 Pinyin: Bái hǔ tāng có xuất xứ từ “Thương hàn luận” 《伤寒论》 Pinyin: Shāng hán lùn Tên đầy đủ cổ thư: 《伤寒杂病论》 (Shāng hán zá bìng lùn), gồm 

• sinh thạch cao 50g,
• tri mẫu 18g, 
• cam thảo 6g, 
• ngạnh mề 9g.

Bạch hổ thang có công năng thanh nhiệt tả hỏa, sinh tân chỉ khát. Chủ trị: kinh dương minh nhiệt thịnh hoặc ôn bệnh, nhiệt nhập khí phận, biểu hiện sốt cao, ra nhiều mồ hôi, phiền khát, mạch hồng đại hoặc hoạt sác thực nhiệt chứng, hoặc trong các chứng vị hỏa nhiệt thịnh gây đau đầu, đau răng... 

Bạch hổ thang có công dụng, tác dụng gì

Hạ sốt: Bạch hổ thang có tác dụng hạ sốt thực nghiệm rõ rệt. Các vị thuốc trong phương đóng vai trò khác nhau đến tác dụng hạ sốt của phương thuốc như sau:

+ Quân dược thạch cao: Bạch hổ thang hoặc thạch cao dùng riêng đều có tác dụng hạ sốt trên thỏ gây sốt thực nghiệm. Tác dụng hạ sốt của thạch cao tương tự antipyrin, hiệu quả hạ sốt nhanh, nhưng không kéo dài. Có tác giả cho rằng, cơ chế tác dụng là do ion calci có tác dụng ức chế trung tâm sản nhiệt, trung tâm cảm giác khát, trung tâm mồ hôi. Do vậy, bên cạnh tác dụng hạ sốt, Bạch hổ thang còn có tác dụng làm giảm cảm giác khát và cầm mồ hôi. Tỷ lệ Na/Ca²+ trong não tăng dẫn đến hiện tượng sốt cao không hạ. Cho dùng Bạch hổ thang, nhờ tăng hấp thu Ca², tỷ lệ này giảm đi, giúp thân nhiệt hạ xuống. Nhiều nghiên cứu đã chứng minh trong Bạch hổ thang chỉ có thạch cao và cam thảo có chứa Ca². Khi sắc thuốc, do tác dụng và ảnh hưởng tương hỗ giữa các thuốc, có thể dẫn đến thay đổi độ tan của các thành phần hợp chất trong thuốc, nhờ vậy lượng Ca2+ chiết xuất được tăng lên so với sắc riêng thạch cao.

+ Phối ngũ toàn phương: có hiệp đồng tác dụng hạ sốt giữa thạch cao và trì mẫu.

+ Các vị thuốc khác: tri mẫu dùng riêng có tác dụng hạ sốt thực nghiệm; khi dùng phối hợp, làm tăng tác dụng hạ sốt của thạch cao. Thành phần hoạt chất có tác dụng hạ sốt là mangiferin. Corticotropin trong cam thảo có tác dụng giải độc, chống viêm và chống dị ứng, có khả năng hòa hoãn phản ứng sốt, ức chế phản ứng viêm, do vậy mà hạ sốt.
Kháng khuẩn: Bạch hổ thang làm giảm tỷ lệ tử vong trên chuột gây sốt thực nghiệm bằng tiêm dưới da virus viêm não Nhật Bản B.

Tăng tiết dịch: dùng oxy butynin hydrochlorid gây teo và giảm chức năng tuyến nước bọt (acinar parotid) tạo mô hình tiêu khát trên chuột cống trắng. Cho uống Bạch hổ thang gia nhân sâm, thấy tăng tiết dịch tuyến nước bọt, cải thiện trạng thái khát nước. Trên mô hình gây khát nước do nhịn uống, do dùng thuốc lợi tiểu, ăn thức ăn nhiều muối và dùng nhiệt bức xạ; gây sốt do nội độc tố, thạch cao có tác dụng giảm tình trạng khát nước thông qua giảm lượng nước uống.

Tóm lại, công năng thanh nhiệt tả hỏa, sinh tân chỉ khát của Bạch hổ thang chủ yếu liên quan đến tác dụng hạ sốt, kháng khuẩn. Do vậy, trên lâm sàng thường được sử dụng trong giai đoạn sốt cao của bệnh nhiễm khuẩn; công năng sinh tân chỉ khát có liên quan đến khả năng tăng tiết dịch của các tuyến ngoại tiết.

tham khảo

1. Sách dược cổ truyền đại học dược Hà Nội
2. Sách y học cổ truyền đại học y Hà Nội
3. Sách Bệnh Học Và Điều Trị Nội Khoa (Kết Hợp Đông Tây Y) Chủ biên: PGS. TS. Nguyễn Thị Bay
4. Phương tễ học - Hoàng Duy Tân